Kabul ve Adanmışlık Terapisinde Değerler Çalışması Nedir?

Kabul ve Adanmışlık Terapisinde değerler çalışması, kişinin yaşamında neyin gerçekten önemli olduğunu fark etmesine ve davranışlarını bu doğrultuda şekillendirmesine yardımcı olan temel terapi süreçlerinden biridir. Kabul ve Adanmışlık Terapisi (ACT), bireyin zorlayıcı düşünce ve duygularını tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak yerine, bu deneyimlerle birlikte anlamlı bir yaşam sürdürebilmesini amaçlar. Bu süreçte değerler, kişinin nasıl bir insan olmak istediğini ve yaşamında hangi yönlere ilerlemek istediğini belirlemesine yardımcı olur.

Günlük yaşamda kaygı, stres, başarısızlık korkusu veya başkalarının beklentileri, kişinin kendi ihtiyaçlarını ve önceliklerini geri plana atmasına neden olabilir. Bazen kişi ne yapması gerektiğini bildiği hâlde harekete geçmekte zorlanabilir. Kabul ve Adanmışlık Terapisinde değerler çalışması, bu gibi durumlarda kişinin kendi yaşam yönünü yeniden değerlendirmesine ve küçük ama anlamlı adımlar belirlemesine olanak tanır.

Kabul ve Adanmışlık Terapisinde Değerler Çalışması Nedir?

Kabul ve Adanmışlık Terapisinde (ACT) değerler çalışması, kişinin yaşamında önem verdiği nitelikleri, ilişkileri ve yaşam alanlarını keşfetmesine odaklanan bir süreçtir. Buradaki amaç, ulaşılması gereken belirli hedeflerin listesini hazırlamaktan çok, kişinin yaşamını hangi ilkeler doğrultusunda sürdürmek istediğini anlamasına yardımcı olmaktır.

Örneğin bir kişi ailesiyle daha sağlıklı ilişkiler kurmayı, öğrenmeye devam etmeyi, dürüst davranmayı veya çevresindeki insanlara karşı duyarlı olmayı önemseyebilir. Bunlar, kişinin kararlarına ve davranışlarına yön verebilen değerlerdir.

ACT yaklaşımında değerler, yaşam boyunca yön gösteren bir pusulaya benzetilebilir. Pusula gidilecek yolun her ayrıntısını belirlemez ancak kişinin hangi yönde ilerlemek istediğini hatırlatır. Benzer şekilde değerler de her zaman kolay hissettiren seçimleri değil, kişi için anlamlı olan seçimleri fark etmeye yardımcı olur.

Değerler çalışmasının temel amacı şunlardır:

• Kişinin kendisi için önemli olan yaşam alanlarını fark etmesini sağlamak.
• Günlük kararlarla kişisel değerler arasındaki ilişkiyi değerlendirmek.
• Zorlayıcı düşünce ve duygular karşısında kaçınma davranışlarını fark etmek.
• Kişinin değerleriyle uyumlu, uygulanabilir davranışlar belirlemesine yardımcı olmak.
• Psikolojik esnekliği ve anlamlı yaşam yönelimini desteklemek.

ACT Yaklaşımında Değerler Neden Önemlidir?

Kişi bazen yalnızca rahatsız edici duygulardan kurtulmaya odaklandığında, kendisi için önemli olan faaliyetlerden de uzaklaşabilir. Örneğin başarısız olmaktan korkan bir öğrenci, hata yapma ihtimalini azaltmak için yeni deneyimlerden kaçınabilir. Oysa öğrenmek ve gelişmek onun için önemli bir değerse, bu kaçınma davranışı zamanla yaşamını daraltabilir.

ACT, zorlayıcı duyguların varlığını başarısızlık olarak değerlendirmek yerine, kişinin bu duygularla nasıl bir ilişki kurduğunu ele alır. Değerler çalışması da kişinin yalnızca nasıl hissetmek istediğini değil, nasıl yaşamak istediğini düşünmesine yardımcı olur.

Değerler ve hedefler arasındaki fark

Değerler ve hedefler birbiriyle ilişkili olsa da aynı anlama gelmez.

Değerler, kişinin yaşamında sürdürmek istediği yönü ve davranış biçimini ifade eder. Hedefler ise belirli bir noktaya ulaşmayı veya tamamlanabilir bir sonucu elde etmeyi ifade eder.

Örneğin:

• Değer: Sağlıklı ve destekleyici ilişkiler kurmak.
• Hedef: Bir arkadaşıyla yaşadığı anlaşmazlık hakkında açık bir konuşma yapmak.
• Değer: Öğrenmeye ve gelişmeye önem vermek.
• Hedef: Bir eğitim programını tamamlamak.
• Değer: Kendine ve başkalarına karşı dürüst olmak.
• Hedef: Ertelenen bir konuyu açıkça ifade etmek.

Bir hedef tamamlandığında kişi yeni bir hedef belirleyebilir. Ancak değerler, farklı durumlarda davranışlara yön vermeye devam eder. Bu nedenle ACT sürecinde yalnızca sonuçlara ulaşmak değil, kişinin o sonuçlara giderken nasıl davrandığı da önemlidir.

Kişisel değerler ile toplumsal beklentiler arasındaki fark

Kişinin önem verdiğini düşündüğü bazı hedefler, gerçekte ailesinin, arkadaşlarının veya toplumun beklentilerinden etkilenmiş olabilir. Bu durum tek başına olumsuz değildir; önemli olan, kişinin kendi tercihlerini ve dışarıdan gelen beklentileri birbirinden ayırt edebilmesidir.

Örneğin bir kişi belirli bir mesleği yalnızca çevresinden takdir görmek için seçtiğini fark edebilir. Bu farkındalık, kararını hemen değiştirmesi gerektiği anlamına gelmez. Bunun yerine, mesleğin hangi yönlerinin kendisi için anlamlı olduğunu ve hangi beklentilerin kararını etkilediğini değerlendirmesine yardımcı olur.

Değerler çalışmasında doğru veya yanlış bir değer listesi bulunmaz. Önemli olan, kişinin kendi yaşam koşullarını, ihtiyaçlarını ve önceliklerini dürüstçe değerlendirmesidir.

Kabul ve Adanmışlık Terapisinde Değerler Çalışması Nasıl Yapılır?

ACT sürecinde değerler çalışması, kişinin yaşam alanlarını incelemesi, önem verdiği nitelikleri belirlemesi ve bu nitelikleri günlük davranışlarla ilişkilendirmesi üzerinden ilerleyebilir. Çalışmanın içeriği kişinin ihtiyaçlarına, yaşadığı zorluklara ve terapi hedeflerine göre şekillendirilir.

1. Yaşam alanlarını değerlendirmek

İlk aşamada kişinin yaşamındaki farklı alanlar ele alınabilir. Bu alanlar arasında aile ilişkileri, arkadaşlıklar, eğitim, iş yaşamı, kişisel gelişim, sağlık, dinlenme ve toplumsal katkı yer alabilir.

Kişi her alan için şu sorular üzerinde düşünebilir:

• Bu alanda nasıl biri olmak istiyorum?
• Benim için gerçekten önemli olan nedir?
• Şu anki davranışlarım bu önceliklerle ne kadar uyumlu?
• Bu alanda değiştirmek istediğim bir davranış var mı?

Bu soruların amacı kişiyi yargılamak değil, mevcut yaşamıyla tercih ettiği yaşam yönü arasındaki ilişkiyi anlamaktır.

2. Kişisel değerleri belirlemek

İkinci aşamada kişi için önemli olan nitelikler daha ayrıntılı biçimde ele alınabilir. Örneğin güvenilirlik, merak, şefkat, sorumluluk, bağımsızlık, yaratıcılık, dürüstlük ve iş birliği kişinin üzerinde düşünebileceği değerler arasındadır.

Bir değer belirlerken yalnızca kulağa olumlu gelen bir kelimeyi seçmek yeterli değildir. Bu değerin günlük yaşamda nasıl karşılık bulduğunu düşünmek de önemlidir.

Örneğin sorumluluk değerini önemseyen bir kişi, bütün işlerini kusursuz biçimde tamamlamak zorunda değildir. Sorumluluk onun için verdiği sözleri takip etmek, gerektiğinde yardım istemek veya yapabileceklerini gerçekçi biçimde planlamak anlamına gelebilir.

3. Değerlerle çelişen davranışları fark etmek

Bazen kişi için önemli olan değerlerle günlük davranışları arasında farklılıklar oluşabilir. Bu farklılıklar çoğunlukla kaygı, reddedilme korkusu, hata yapma endişesi veya çatışmadan kaçınma gibi etkenlerle ilişkili olabilir.

Örneğin arkadaşlık ilişkilerine önem veren bir kişi, yanlış anlaşılmaktan korktuğu için ihtiyaçlarını hiç dile getirmeyebilir. Bu durumda çalışmanın amacı kişinin kendisini zorlayarak hemen konuşmasını sağlamak değildir. Öncelikle korkunun hangi durumlarda ortaya çıktığını ve kişinin bu korkuyla başa çıkmak için neler yaptığını anlamak önemlidir.

4. Değer odaklı küçük adımlar belirlemek

Kişi için önemli olan değerler netleştiğinde, bunları günlük yaşama taşıyacak davranışlar belirlenebilir. Büyük değişiklikler yapmak her zaman gerekli değildir. Küçük ve sürdürülebilir adımlar da anlamlı bir başlangıç olabilir.

Örneğin:

• Öğrenme değerine önem veren bir kişi, haftada belirli bir süre yeni bir konuya zaman ayırabilir.
• Sağlıklı ilişkileri önemseyen biri, güvendiği bir kişiyle açık iletişim kurmayı deneyebilir.
• Kendine özen göstermeyi önemseyen biri, günlük programında dinlenmeye yer açabilir.
• Sorumluluk değerini önemseyen biri, önceliklerini belirleyerek ulaşılabilir bir plan oluşturabilir.

Burada belirleyici olan adımın büyüklüğü değil, kişinin değerleriyle ilişkili ve kendi koşullarına uygun olmasıdır.

Değerler Çalışmasında Hangi Egzersizler Kullanılır?

Kabul ve Adanmışlık Terapisinde değerleri keşfetmek için farklı sorular, yazılı çalışmalar, farkındalık egzersizleri ve davranış planlamaları kullanılabilir. Her egzersiz herkes için aynı şekilde uygulanmak zorunda değildir.

Değerler listesi oluşturma

Kişi kendisi için önemli olabilecek değerleri içeren bir listeyi inceleyebilir. İlk aşamada birçok seçeneği işaretlemek mümkündür. Daha sonra bu seçenekler arasından yaşamına en çok yön veren değerler üzerinde durulabilir.

Burada amaç en fazla sayıda değer seçmek değildir. Kişinin seçtiği değerlerin kendisi için ne anlama geldiğini ve günlük yaşamda nasıl ifade edildiğini anlayabilmesi önemlidir.

Yaşam alanlarını puanlama

Kişi aile, arkadaşlık, eğitim veya kişisel gelişim gibi yaşam alanlarında mevcut davranışlarının değerleriyle ne ölçüde uyumlu olduğunu değerlendirebilir.

Örneğin bir kişi arkadaşlık ilişkilerine çok önem verdiğini ancak yoğunluğu nedeniyle yakınlarıyla yeterince zaman geçiremediğini fark edebilir. Bu değerlendirme bir başarı veya başarısızlık ölçümü olarak değil, değişim için hangi alanın öncelikli olduğunu anlamak amacıyla kullanılabilir.

Gelecekteki yaşamı hayal etme

Bazı çalışmalarda kişiden gelecekte nasıl bir yaşam sürmek istediğini düşünmesi istenir. Burada yalnızca hangi başarıları elde etmek istediği değil, çevresindeki insanlarla nasıl ilişki kurmak, zorluklar karşısında nasıl davranmak ve kendisi için neye önem vermek istediği de ele alınabilir.

Bu çalışma, kişinin kendi önceliklerini daha açık biçimde ifade etmesine yardımcı olabilir. Ancak ortaya çıkan yanıtların kesin kararlar olarak görülmesi gerekmez; değerler zaman içinde yeniden değerlendirilebilir.

Değer ve davranış günlüğü tutma

Kısa notlar tutmak, değerlerle günlük davranışlar arasındaki ilişkiyi fark etmeyi kolaylaştırabilir. Kişi gün içinde hangi davranışının önem verdiği bir değerle uyumlu olduğunu ve hangi durumlarda zorlandığını gözlemleyebilir.

Örneğin gün sonunda şu sorulara yanıt verebilir:

• Bugün benim için önemli olan hangi değeri davranışlarımla yansıttım?
• Hangi durumda zorlandım?
• Benzer bir durumda bir dahaki sefere hangi küçük adımı deneyebilirim?

Bu çalışma kişinin kendisini eleştirmesi için değil, deneyimlerinden öğrenmesi için kullanılmalıdır.

Değerler Çalışması ile Kabul ve Adanmış Eylem Arasındaki İlişki

ACT yaklaşımında değerleri belirlemek, sürecin önemli bir parçasıdır; ancak tek başına yeterli değildir. Belirlenen değerlerin davranışlara yansıtılması da önem taşır. Bu noktada adanmış eylem kavramı devreye girer.

Adanmış eylem, kişinin değerleri doğrultusunda ulaşılabilir adımlar atması ve karşılaştığı güçlükler karşısında bu yönde ilerlemeyi sürdürmeye çalışmasıdır.

Örneğin yeni insanlarla tanışmayı ve sosyal ilişkilerini geliştirmeyi önemseyen bir kişi, sosyal ortamlarda kaygı yaşayabilir. Adanmış eylem, bu kaygının hemen ortadan kalkmasını beklemek yerine, kişinin kendi koşullarına uygun küçük bir sosyal adım belirlemesi anlamına gelebilir.

Bu süreçte zorlayıcı duyguların ortaya çıkması, kişinin yanlış bir karar verdiğini göstermez. Bununla birlikte adanmış eylem, kişinin kendisini zorlaması veya sınırlarını görmezden gelmesi anlamına da gelmez. Atılacak adımların güvenli, gerçekçi ve kişinin ihtiyaçlarıyla uyumlu olması önemlidir.

Değerler Çalışması Psikolojik Esnekliği Nasıl Destekler?

Psikolojik esneklik, kişinin zorlayıcı düşünce ve duygularla karşılaştığında davranış seçeneklerini değerlendirebilmesi ve koşullara uygun hareket edebilmesiyle ilişkilidir. ACT, kişinin içsel deneyimlerini bütünüyle kontrol etmeye çalışmak yerine, bu deneyimlerle birlikte değerleri doğrultusunda hareket etme becerisini geliştirmeyi amaçlar.

Örneğin hata yapma korkusu yaşayan bir kişi, bu düşünceyi ortadan kaldırmadan da yeni bir beceri öğrenmek için adım atabilir. Burada önemli olan korkunun hiç hissedilmemesi değil, korkunun kişinin tüm davranışlarını belirlemesinin önüne geçebilmektir.

Değerler çalışması bu açıdan kişinin dikkatini yalnızca rahatsızlık veren duygulara değil, yaşamında önem verdiği alanlara da yöneltir. Kabul, bilişsel ayrışma, şimdiki an farkındalığı ve adanmış eylem gibi ACT süreçleriyle birlikte ele alındığında kişinin psikolojik esnekliğini destekleyebilir.

Kabul ve Adanmışlık Terapisinde Değerler Çalışması Kimler İçin Uygundur?

Değerler çalışması, yaşamındaki öncelikleri netleştirmek veya davranışlarıyla önem verdiği ilkeler arasındaki ilişkiyi anlamak isteyen kişiler için yararlı bir terapi bileşeni olabilir.

Özellikle şu konular üzerinde çalışılırken gündeme gelebilir:

• Gelecekle ilgili karar vermekte zorlanmak.
• Başkalarının beklentileri nedeniyle kendi ihtiyaçlarını geri plana atmak.
• Kaygı veya başarısızlık korkusu nedeniyle önemli faaliyetlerden kaçınmak.
• İlişkilerde kişisel sınırları ve beklentileri anlamakta zorlanmak.
• Yaşamda anlam ve yön duygusunu yeniden değerlendirmek.
• Kişisel hedeflerle günlük davranışlar arasındaki uyumu artırmak.

Bununla birlikte değerler çalışması her soruna tek başına çözüm sunan bir yöntem değildir. Terapi yaklaşımı ve kullanılacak çalışmalar, kişinin ihtiyaçları ve uzman değerlendirmesi doğrultusunda belirlenir.

Değerler Çalışmasında Sık Karşılaşılan Yanlış Anlamalar

Değerler çalışmasının amacı, kişinin her zaman olumlu hissetmesini veya bütün kararlarından emin olmasını sağlamak değildir. Bu süreçte bazı yanlış anlamaları ayırt etmek önemlidir.

Değerler değişmez kurallar değildir. Kişinin yaşam koşulları ve öncelikleri zaman içinde değişebilir. Değerleri yeniden değerlendirmek, önceki seçimlerin mutlaka yanlış olduğu anlamına gelmez.

Değer odaklı yaşamak sürekli başarılı olmak demek değildir. Kişi önem verdiği bir alanda zorlanabilir, hata yapabilir veya planladığı adımı atamayabilir. Böyle durumlarda kendini suçlamak yerine deneyimini değerlendirmek ve yeni bir adım belirlemek daha işlevsel olabilir.

Kabul, her duruma boyun eğmek anlamına gelmez. Zorlayıcı duygu ve düşüncelere alan açmak, kişinin haksızlıkları kabul etmesi veya sağlıksız koşullarda kalması gerektiğini göstermez. Kişi kendi sınırlarını koruyabilir ve koşullarını değiştirmek için adımlar atabilir.

Değerler başkalarının beklentilerine göre belirlenmek zorunda değildir. Kişinin kendi önceliklerini keşfetmesi, çevresindeki insanlarla ilişkilerini de daha bilinçli değerlendirmesine yardımcı olabilir.

Kabul ve Adanmışlık Terapisinde Değerler Çalışması İçin Profesyonel Destek

Kişisel değerleri belirlemek bazen kolay görünse de kişinin gerçekten neye önem verdiğini, hangi davranışlarının kaygı veya kaçınma ile ilişkili olduğunu ve hangi adımları atabileceğini anlamak zaman alabilir.

Psikoterapi sürecinde değerler, kişinin yaşam koşulları ve ihtiyaçları doğrultusunda ele alınır. Amaç, kişiye nasıl yaşaması gerektiğini söylemek değil, kendi önceliklerini keşfetmesine ve bunlarla uyumlu seçimler yapabilmesine eşlik etmektir.

Kabul ve Kararlılık Terapisinin temel ilkeleri, uygulama biçimi ve süreç hakkında daha ayrıntılı bilgi almak için Bahçeşehir Kabul ve Adanmışlık Terapisi (ACT) danışan bilgilendirme metnini inceleyebilirsiniz.

Başakşehir ve Bahçeşehir çevresinde psikolojik destek arayan kişiler, kendi ihtiyaçlarına uygun terapi yaklaşımı hakkında bilgi almak ve değerlendirme sürecini öğrenmek için bir uzmana başvurabilir.

Değerler Neden Bu Kadar Önemlidir?

Araştırmalar çok açık bir şey gösteriyor. Değerlere uygun yaşayan insanlar daha az kaygı ve stres yaşıyor. Ayrıca zorlu durumlara karşı çok daha dirençli oluyorlar. Bunun nedeni basittir: Zorluklar anlam sahibi olduğunda katlanılabilir hale gelir.

Profesyonel Destek Süreci Hızlandırır

Değerlerinizi netleştirmek ve onlara adanmış bir yaşam kurmak için profesyonel destek almak süreci çok hızlandırır. Çünkü terapist bu süreçte hem yol arkadaşı hem de rehber görevi görür. Bahçeşehir ve Başakşehir’de Psk. Zehra Bekmezci ile Kabul ve Adanmışlık Terapisi hakkında bilgi almak için hemen ulaşabilirsiniz.

📞 Telefon: +90 531 774 69 12